Bankacılık hisseleri BIST 100 endeksinin yaklaşık dörtte birini oluşturur. Bu sektörü anlamadan Türkiye borsasını anlamak mümkün değildir. Bankacılığın kalbinde tek bir metrik atar: NIM — Net Interest Margin.

Bankaların Temel İş Modeli

Bir banka iki ana faaliyetten para kazanır:

1. Faiz geliri (spread bazlı): Müşterilerden topladığı mevduatı düşük faizle alır, krediyi yüksek faizle verir. Aradaki fark = ana üretim karı. NIM ile ölçülür.

2. Komisyon ve ücret geliri: Kart, transfer, kredi başvuru, sigorta, varlık yönetimi, döviz alım-satım. Faiz dışı kalem, NIM kapsamı dışında.

Türkiye gibi yüksek faiz ortamlarında ve klasik mevduat bankalarında, gelirin büyük çoğunluğu hâlâ faiz marjından gelir. NIM banka analizinin başlangıç noktasıdır.

NIM Tanımı

NIM = (Faiz Geliri − Faiz Gideri) / Faiz Üreten Aktifler × 100

Faiz üreten aktifler: krediler + menkul kıymetler + bankalararası plasmanlar + diğer faiz getirici varlıklar. Ortalama dönem bakiyesi kullanılır.

Sayısal örnek: - Kredi portföyü: 100 milyar TL, ortalama getiri %35 → faiz geliri 35 milyar TL - Mevduat portföyü: 90 milyar TL, ortalama maliyet %25 → faiz gideri 22.5 milyar TL - Net faiz geliri: 12.5 milyar TL - NIM = 12.5 / 100 = %12.5

Bu NIM yüksek — gelişmekte olan piyasa, yüksek nominal faiz ortamı. Gelişmiş ülke bankalarında NIM %2-4 normaldir. TR'de %3-6 bandı gözlenir, yıllar arasında sert dalgalanmalar yaşar.

NIM yüksekse banka iyi çalışıyor anlamına gelmez; NIM'in trendi ve sürdürülebilirliği mutlak değerinden önemli.

NIM ve Para Politikası — Üç Senaryo

Senaryo A: Faiz Yükseliyor

1. Kısa vade — sıkışma: Mevduat hızla yeniden fiyatlanır, kredi gecikmeli. Marj daralır.
2. Orta vade — yeniden fiyatlama: Yeni krediler yüksek faizle açılır. TÜFEX ve değişken faizli krediler avantajlı.
3. Uzun vade — kredi riski: NPL oranı artar, karşılık giderleri yükselir.

Senaryo B: Faiz Düşüyor

1. Kısa vade — sıkışma: Mevduat hızla yeniden fiyatlanır, kredi portföyünün eski getirisi sabit. Ama yeni krediler de düşük faizle açılır.
2. Orta vade — toparlanma: Kredi getirileri de aşağı kayar, marj normalleşir.
3. Uzun vade: Kredi talebi artar, NPL'ler iyileşir.

Senaryo C: Faiz Stabil

Rekabet baskısı önde. Marj zamanla aşınır. Komisyon, dijital bankacılık, sigortacılık öne çıkar.

Türkiye Bankacılığında NIM Hikayesi

• 2018-2020: Kur krizleri, faiz şokları, pandemi. NIM dalgalı.
• 2021-2023 ortası: Ortodoks olmayan politika döneminde TCMB faizi düşük, ama bankalar mevduat fiyatlama özgürlüğü kaybı + KKM yükü. NIM ciddi sıkıştı.
• 2023 ortası sonrası: Ortodoks geri dönüş, TCMB faizi hızla yükseldi. Bankalar kredi tarafını hızlı yeniden fiyatlayamadı ama mevduat maliyetini bir süre emerek geçici NIM toparlanması sağladı.
• Dezenflasyon dönemi: Kredi faizleri öncelikli düştü, NIM yeniden sıkışma baskısı.

"Hangi döngü fazındayız ve bir sonraki faza geçişte hangi banka hangi pozisyonda?" — yatırımcının cevap araması gereken soru.

Önemli Diğer Bankacılık Metrikleri

• CAR (Capital Adequacy Ratio): Basel III minimum %8. BDDK fiili eşik daha yüksek. BIST bankaları %14-18.
• NPL (Non-Performing Loans): Takipteki kredi oranı. Düşük iyi; provisioning ile birlikte değerlendirilir.
• Provisioning: Karşılık ayırma. Düşük NPL'ye rağmen provisioning artıyorsa banka gelecek için kötümser.
• ROE (Return on Equity): Toplam karlılık. TR'de nominal ROE yüksek görünür, reel ROE ayrı değerlendirilmeli.
• Cost-to-Income: Operasyonel verimlilik. %35-50 sağlıklı.
• Cost of Risk: Net karşılık gideri / ortalama kredi portföyü. Risk yönetim kalitesi.

BIST Banka Karşılaştırma Çerçevesi

BIST 30 bankaları: AKBNK, GARAN, ISCTR, VAKBN, YKBNK + bazen HALKB.

Karşılaştırma: 1. NIM trendi (son 4 çeyrek) 2. NPL ve provisioning hızı 3. CAR seviyesi 4. ROE vs sektör ortalaması 5. Şube/dijital dağılım 6. Mevduat kompozisyonu (TL/FX, KKM payı) 7. Kamu vs özel banka ayrımı

BIST Banka Hisseleri ve Endeks İlişkisi

Bankacılık BIST 100'ün %25-30'u.

• Banka zayıfsa BIST 100 lokomotifsiz.
• Banka güçlü → BIST 100 belkemiği.

XBANK = banka sektör endeksi. XBANK / XU100 oranı = sektör momentum göstergesi.

Yaygın Yanılgılar

• "Faiz yükselirse banka her zaman kazanır." Kısa vadede tipik doğru, uzun vadede kredi talebi düşer, NPL artar.
• "NPL düşükse banka güvenli." Provisioning yetersizse veya yeniden yapılandırmalar NPL'yi gizliyorsa farklı tablo.
• "Mevduatı çok = sağlam." Kompozisyon önemli. Aşırı FX ağırlık kur şokunda riskli.
• "Tüm bankalar aynı tepki verir." Tier-1, özel, kamu farklı bilanço yapıları.
• "NIM yükseliyorsa hisse yükselir." Piyasa beklentilerin önünde — beklenenden zayıf artış hisseyi düşürür.

Pratik Kontrol Listesi

Banka hissesi öncesi:

1. Son 4 çeyrek NIM trendi nasıl?
2. NPL + provisioning trend giderek artıyor mu? Cost of Risk ne?
3. CAR yeterli mi, ek sermaye sinyali var mı?
4. ROE sektör ortalamasına göre nerede?
5. XBANK ile aynı yönde mi, geri mi kalıyor?
6. TCMB faiz patikası beklentin nedir, banka bu patika ile uyumlu mu?
7. Mevduat kompozisyonu (TL/FX) hangi senaryoda avantajlı?

NIM ve Bankacılık Defansif Değildir

Bankacılık, ekonomik döngüye en doğrudan bağlı sektördür:

• Resesyon: NPL patlar, NIM sıkışır, kredi talebi düşer. Hisseler sert düşer.
• Boğa piyasası: Kredi büyür, NIM stabil, kar büyür. Lokomotif.
• Geçiş dönemleri: Faiz şoklarına en duyarlı sektör; volatilite yüksek.

Bankacılık ağırlıklı portföy = makro döngü bahsi. Bunu gıda perakendesi gibi defansif sektöre benzetmemek gerek.

İlgili Kavramlar

• ROE, ROA
• Capital Adequacy Ratio (Basel III)
• Net Interest Income
• Provisioning Rate
• Cost of Risk
• Tier 1, Tier 2 sermaye
• KKM (Kur Korumalı Mevduat)
• XBANK / XU100 relatif performans

Bu yazı eğitim amaçlıdır. Belirli bir banka hissesi için "al/sat" önerisi içermez.

▸ Not: Bu sayfa eğitim ve araştırma amaçlıdır. Yatırım tavsiyesi içermez. Anlatılan kavram veya stratejilerin geçmiş performansı, gelecek için garanti vermez.